چه زیاد ترانه خوندم وشنیدم که مضمونش ، بی وفایی معشوق و ساده انگاری عاشق بوده.اما ترانه ی «سرگردون»«جنتی عطایی» یه چیز دیگه س.

     جناب«عطایی» ،تو این ترانه ، از مضمون تکراری و همیشگی «تو اونی که فکر شو می کردم نبودی» چنان تصویر بدیع و تازه ای پرورده که به ذهن کمتر کسی خطور می کنه که حرفهایی مشابه حرف های این ترانه رو ، قبلاهم شنیده یا خونده.

     ترانه با این بیت شروع می شه:

ازعذاب جاده خسته ، نرسیده ورسیده

آهی از سر رسیدن ، نکشیده و کشیده

     جناب «عطایی»،«عاشق بدبخت و فریب خورده» رو تبدیل به «عابر خسته ودرمونده» کرده وچقدر هم زیبا ، ترانه رو آغاز کرده ؛

    کنارهم قرار گرفتن کلماتی متضاد یعنی«نرسیده »،«رسیده»،«نکشیده»و«کشیده»، شنونده رو تو ابهام قرار می ده که این مسافر،بالاخره رسیده یا نه؟اگه رسیده پس چراشاعر می گه«نرسیده ورسیده»؟ و اگه نرسیده پس چرا شاعر می گه «آهی از سر رسیدن»؟ این دقیقا همون چیزیه که شاعر می خواد؛ بلاتکلیفی شنونده یا خواننده ، بلکه از این طریق ، بلاتکلیفی اون مسافر خسته ودرمانده رو درک کنه!البته زیبایی ذاتی عبارت های «نرسیده ورسیده» و«نکشیده وکشیده» روهم - که در عین حال واژه های قافیه رو هم در برگرفتن - نبایدنادیده گرفت.

غم سرگردونیامو با تو صادقانه گفتم

اسمی که اسم شبم بود با تو عاشقانه گفتم

     این بیت دوم ترانه س. شاعر ، بدون هیچ مقدمه چینی و پیش زمینه ای ،یه دفه لحن خطابشو که تو بیت اول متوجه خودمسافر بود به سمت معشوقه بر می گردونه و جالب تر اینکه از زمان حال - تو بیت اول - به زمان گذشته بر می گرده و ماجرای سفرشو از آغاز جاده تا به اینجا تعریف می کنه.«اسم شب» تو این بیت ،استعاره س از رازی بزرگ و مگو که به هر کس، گفتنی نیس.

     تو بیت بعد می خونیم:

باتنم زخمی اگه بود،بی رمق بود اگه پاهام

تازه تازه با تو گفتم ، اگه کهنه بود دردام

     یه سئوال؛چرا شاعر مثلا نگفته«توتنم زخمی اگه بود» و به جاش گفته «با تنم زخمی اگه بود»؟

     آیا علت این انتخاب ، این نبوده که کلمه یا حرف «با» رو در مقابل «بی» تو نیم مصراع بعدی قرار بده واز این رهگذر، شنونده روبه دقت بیشتر وادار کنه؟

     نکته ی دیگه اینکه شاعر تو این بیت یه جا از اختیارات شاعری استفاده کرده و یه هجا رو بین کلمات «بود» و«دردام» حذف کرده.

     بیت بعدی ترانه اینه:

تو تموم طول جاده ، که افق برابرم بود

شوق تو راه توشه ی من ، اسم تو همسفرم بود

     کلمه ی «راه توشه» در عین حال که تو زبان فارسی وجود داره ولی شاید اولین بار تو این شعر به کار رفته.ما همیشه ، این کلمه رو به صورت « ره توشه » اونم تو نوشته های رسمی خونده یا شنیدیم. اما شاعر به عمد و شاید هم به خاطر اینکه بتونه کلمه رو تو شعر محاوره ای ش جا بده این کلمه رو به صورت « راه توشه » در اورده که خیلی هم زیبا ودلنشینه.

     حالا می ریم سراغ دوبیت بعدی ترانه:

من دل شیشه ای هرجا؛ هر شکستن که شکستم

زیرکوه بار غصه ، هر نشستن که نشستم

عشق تو از خاطرم برد که نحیفم وپیاده

تو رو فریاد زدم وباز خون شدم تو رگ جاده

     شاعر تو مصراع اول ، مضمون ساده و پیش پا افتاده ی « من نازکدل ، هر بار که مثل شیشه شکستم وخرد شدم» رو تبدیل به این تصویر زیبا کرده و تومصراع دوم هم دوباره ، دست به ترکیب سازی زده و اون ، کلمه ی «کوه بار» ه. این ترکیب ، ترکیبی ساده س و با جا به جا کردن «مضاف» و« مضاف الیه» به وجود اومده اما خیلی زیبا وشاعرانه س وفکر می کنم برای اولین بار تو همین شعر به کار برده شده.

این بیت و بیت بعدیش،«موقوف المعانی» ین. یعنی از نظر مفهومی به هم پیوسته ن و بدون دیگری معنای مستقلی ندارن.

     تو بیت دوم، جمله ی « خون شدم تو رگ جاده» خیلی زیبا وهنرمندانه س و می شه تصویرهای زیادی ازش گرفت.

نیزه ی نم باد شرجی وسط دشت تابستون

تازیانه های رگبار توی چله ی زمستون

نتونستن نتونستن کینه ی منو بگیرن

ازمن خسته ی خسته ، شوق رفتنو بگیرن

     این دوبیت و سه بیت بعدی:

حالا که رسیدم اینجا ، پرغصه برا گفتن

پرنیاز تو برای آه کشیدن وشنفتن

تو رو با غمم غریبه از غمم جدا می بینم

خودمو پر از ترانه ، تو رو بی صدا می بینم

اون همیشه با محبت ، واسه من تو دیگه نیستی

نگو صادقی به عشقت ، آخه چشمات می گه نیستی

     مجددا «موقوف المعانی» ین و از نظر مفهومی به هم ربط دارن.

     جناب«عطایی» تو این ابیات هم ، یه ترکیب دیگه ، ابداع کرده و اون ، کلمه ی «نم باد» ه که به اعتقاد من،مثل ترکیب قبلی زیبا وهنرمندانه س.اینم اضافه کنم که عبارتی مثل« پرنیاز تو» هم شاید برای اولین بار تو این ترانه به کار گرفته شده.این عبارت ، در اصل«پر از نیاز تو» یا «پر از نیاز داشتن به تو» بوده که به این صورت در اومده.تو بیت آخر هم ، کلمات قافیه،یعنی «دیگه» و«می گه»خوش نشستن و شاید بشه گفت بهتر از این نمی شد.

     این ترانه ، تا جایی که من می دونم تا به امروز، توسط دو خواننده اجرا شده؛«سیاوش قمیشی» و« داریوش».البته با دواسم متفاوت؛اجرای« سیاوش قمیشی» با اسم«مسافر» واجرای «داریوش» با اسم «سرگردون».

      توهردو اجرا این بیت:

من سرگردون ساده ، تو رو صادق می دونستم

این برام شکسته اما تورو عاشق می دونستم

      به عنوان بیت ترجیع انتخاب شده و تو قسمتای مختلف ترانه ، تکرارمی شه.

     جالب اینکه،بعضی ازکلمات ترانه ،تو دواجرا متفاوت خونده شدن؛تو اجرای «داریوش» می شنویم:«کینه ی منو بگیرن» ولی تو اجرای «سیاوش قمیشی»:«جلوی منو بگیرن». تو اجرای «داریوش»:

تو رو با غمم غریبه ، ازغمم جدا می بینم

     ولی تو اجرای «سیاوش قمیشی»:

تو رو با خودم غریبه ، از خودم جدا می بینم

     من فکر می کنم علت این تفاوت، زمان اجرای این دو ترانه باشه؛ شاید بعد از یکی از این دو اجرا،جناب «عطایی» شعرو ویرایش کرده و اجرای دوم ، از روی نسخه ی ویرایش شده انجام شده باشه.

     نکته ی دیگه اینکه،دوبیت آخر ترانه تو نسخه ی اصلی ، توهیچ کدوم ازاین دو اجرا خونده نشده.این ابیات:

کی صداتو داد به مهتاب ، مهتابو کی برد از این جا؟

اسمتو کی داد به خورشید؟خورشیدو کی داد به ابرا؟

بامن رهیده از خود، یک ترانه هم صدا شو

بامن از زنجیر این شب، هم صداشو و رها شو

      البته تو اجرای « داریوش»، علاوه بر این دو بیت ، این بیت هم خونده نشده:

باتنم زخمی اگه بود،بی رمق بود اگه پاهام

تازه تازه با تو گفتم ، اگه کهنه بود دردام

     شاید سازندگان ترانه ، فکر کردن که با اضافه شدن این ابیات ، ترانه طولانی می شه . شایدم بودنشو تو ترانه موثرندونستن. شایدم...؟

     حذف این دوبیت ،به هرعلتی صورت گرفته باشه به اعتقاد من ، تصمیم درستی بوده. نظر شما چیه؟

دانلود کنید مسافر رو با صدای سیاوش قمیشی

و سرگردون رو با صدای داریوش

دریافت کنید پوستر ترانه رو از سایت رسمی ایرج جنتی عطایی